دوران نوجوانی، دوران خاص و منحصر به فردی است و والدین بسیار اعتراض می‌کنند که نوجوان آنها حرف گوش نمی‌کند؛ با آنها جایی نمی‌رود؛ شب‌ها دیر می‌خوابد؛ دوست دارد بیشتر با دوستانش وقت بگذراند؛ مدام آهنگ گوش می‌دهد؛ پرخاش می‌کند و عصبی است؛ جواب بزرگ‌تر را می‌دهد… از این قبیل اعتراضات، از والدینی که نوجوان دارند، زیاد شنیده می‌شود.اختلال رفتاری نوجوانان شایع ترین اختلال در این سن است.

البته بروز بسیاری از این علائم طبیعی به نظر می‌رسد. آنچه والدین را نگران می‌کند، کنترل نداشتن بر اوضاع است؛ احساس شکست می‌کنند و خودشان را سرزنش می‌کنند که چرا در سبک تربیتی خود ناموفق مانده‌اند. در مراحل اولیه نوجوانی تا حدی می‌توان سرکشی نوجوان را کنترل کرد، اما از ۱۶ یا ۱۷ سالگی از کنترل والدین خارج می‌شود و خانواده دچار تنش و ناآرامی می‌شود.

در دوران نوجوانی، علاوه بر کج رفتاری‌هایی که فرد از خود بروز می‌دهد، یک سری بیماری روان‌شناختی نیز وجود دارد که در این دوره شایع است. اختلالات در دوره نوجوانی معمولا شامل اختلالات روان تنی (سایکوسوماتیک)؛ اختلالات شخصیتی؛ اختلالات سایکوتیک (بیماری‌های روانی که شایع‌ترین آن اسکیزوفرنی است)؛ اختلالات نوروتیک (حالات عصبی مانند افسردگی) و وسواس است.

هر نوع افت شدید و قابل ملاحظه در عملکردهای هیجانی، تحصیلی و اجتماعی فرد را مورد بررسی بالینی قرار دهید که در صورت بروز اختلال، اقدامات درمانی به‌موقع صورت بگیرد.

چنانچه نوجوان مبتلا به اختلال خاصی نباشد، توجه داشته باشید که علت نوسان رفتاری او هویت یابی است. مهم‌ترین دغدغه نوجوان، تشکیل هویت است و هویت یعنی مشخص کردن این که چه کسی هستید و برای چه چیزی ارزش قائلید وچه مسیری را می‌خواهید در زندگی دنبال کنید. در این دوران نوجوان در هویت‌یابی با مشکل روبه‌رو می‌شود و بسیاری از مواقع در خلق وخو و اهداف زندگی خود نوسان دارد و لازم است به او کمک شود تا در فضای بدون تنش برای خود هدف تعیین کند.

چنانچه نوجوان در هویت یابی با مشکلی روبه رو نشود، نهایتا می‌تواند تصمیم‌گیری کند و برای اهداف زندگی خود برنامه‌ریزی کند. در عین حال میل به سرکشی نیز باعث می‌شود، هر برنامه‌ای را دنبال کند، بجز برنامه‌ای که والدین به صورت تحکمی به او دیکته می‌کنند. باید بدانیم برای کنترل نوجوان نمی‌توان فقط از روش‌های مستقیم استفاده کرد و والدین لازم است ابتدا فقط رفتارهای حمایتی از خودشان بروز دهند و در عین حال معیارها و خط قرمز‌ها و محدودیت‌های خانواده را برای نوجوان مشخص کنند.

بسیار طبیعی است که نوجوان محدودیت والدین را نمی‌پذیرد، بنابراین شیوه بیان کردن و استفاده از سوم شخص بی‌طرف نتیجه بهتری خواهد داشت. همچنین لازم است از درگیری لفظی و جسمی با نوجوان پرهیز کنید و از تحقیر مداوم و تهدید او اجتناب کنید. تهدید کردن نوجوان باعث می‌شود که میزان گرایش او به رفتارهای آسیب‌زا افزایش یابد.

دکتر مهرنوش دارینی